Vier jaargetijden, één landschap: een eerbetoon aan Barend Cornelis Koekkoek

Soms ontdek je dat achter een schilderij een verhaal schuilgaat dat heel ver teruggaat in de tijd.

Dat overkwam mij bij dit bijzondere vierluik van kunstschilder Rob van Assen (1944-2022). Vier schilderijen die samen de lente, zomer, herfst en winter verbeelden. Op het eerste gezicht een sfeervolle reeks landschappen. Maar wie beter kijkt, ontdekt een verrassende verbinding met één van de grootste Nederlandse landschapsschilders uit de negentiende eeuw: Barend Cornelis Koekkoek.

Een ontdekking die het verhaal achter dit bijzondere vierluik in een heel nieuw licht plaatste.

Soms begint een ontdekking met een eenvoudige vraag. Een bezoeker van onze galerie vroeg waar het afgebeelde landschap op dit vierluik zich bevond. Ik moest het antwoord schuldig blijven en stelde dezelfde vraag aan de weduwe van Rob van Assen. Ook zij wist het niet. Tot zij enkele maanden later bladerde in een tentoonstellingscatalogus van Barend Cornelis Koekkoek. Haar oog bleef hangen bij een afbeelding met de titel Der Schafstall. Op dat moment vielen de eerste puzzelstukjes op hun plaats en kreeg het verhaal achter dit bijzondere vierluik een onverwachte wending.

De prins der landschapsschilders

Barend Cornelis Koekkoek (1803-1862) wordt niet voor niets de "Prins der Landschapsschilders" genoemd. Tijdens zijn leven genoot hij internationale faam en zijn schilderijen werden bewonderd door verzamelaars in Nederland, Duitsland en Engeland.

Hij schilderde in opdracht van koning Willem II negen landschapsschilderijen nadat Koekoek de koning begeleidde op een reis naar Luxemburg.

Koekkoek vestigde zich in 1834 in het Duitse Kleef, net over de grens bij Nijmegen. Daar vond hij het landschap dat hem zo inspireerde: glooiende heuvels, oude bossen, beekjes, indrukwekkende eiken en vergezichten die in Nederland nauwelijks te vinden waren.

Zijn schilderijen zijn meer dan een natuurweergave. Ze tonen een geïdealiseerd landschap waarin rust, ruimte en schoonheid samenkomen. Een wereld waarin de mens nog leeft in harmonie met de natuur.

Eén van die schilderijen draagt de titel ‘Der Schafstall ‘(‘Boslandschap met schaapsstal’).

Een meesterwerk uit 1847

Tijdens een zoektocht naar de achtergrond van dit schilderij kwam, met hulp van de weduwe van Rob van Assen, een bijzondere beschrijving boven water uit een oude oeuvrecatalogus van Barend Cornelis Koekkoek.

Het werk werd geschilderd in 1847 en meet maar liefst 89 x 115,5 centimeter. Het maakte deel uit van enkele belangrijke kunstcollecties, waaronder die van het Dordrechts Museum.

In een negentiende-eeuwse beschouwing wordt het schilderij omschreven als een van de mooiste werken van Koekkoek. De schrijver beschrijft een schaapskooi aan een beek, een indrukwekkende eik, koeien die drinken aan de waterkant en een ondergaande zon die de wolkenranden goud kleurt.

Een landschap waarin ruimte, licht en natuurbeleving centraal staan. De exacte plaats van deze schaapsstal is niet bekend, maar ergens in de buurt van Beek en Berg en Dal bij Nijmegen is zeer aannemelijk. Toen Koekoek vanaf 1834 in Kleef woonde, trok hij regelmatig door het grensgebied tussen Kleef, Beek, Berg en Dal, Ubbergen en de Nijmeegse stuwwal. Veel van zijn bekendste landschappen zijn daar ontstaan.

Koekoek schilderde niet zozeer een exacte plek, hij schilderde een gevoel. Een landschap waarin de natuur nog de hoofdrol speelde, een landschap waarin de tijd leek stil te staan.

Wie de oude zwart-wit reproductie bekijkt, begrijpt direct waarom dit werk zoveel bewondering oogstte.

Er is tijdens onze zoektocht tot heden geen kleurenafbeelding van het schilderij gevonden. Voor zover bekend bevindt het schilderij zich niet in een openbare museumcollectie. Na de collectie Reintjes verdwijnt het spoor vooralsnog uit de openbaar toegankelijke documentatie. Daardoor is niet bekend waar het werk zich tegenwoordig bevindt.

Gelukkig heeft Rob van Assen de zwart/wit afbeelding van het oorspronkelijke schilderij de kleur gegeven die nu te bewonderen is.

De inspiratie van Rob van Assen

Hedendaagse oude meester Rob van Assen was een groot liefhebber van het werk van Koekkoek. Hij liet zich bij het bedenken van dit vierluik inspireren door deze compositie.

Dat betekent niet dat hij het schilderij heeft gekopieerd. Integendeel.

Hij nam het landschap als uitgangspunt en gaf er vervolgens zijn eigen sfeervolle interpretatie aan. De schaapskooi bleef staan. De waterloop bleef behouden. De monumentale eik keert in alle vier de schilderijen terug. Zelfs de open ruimte naar de horizon bleef onderdeel van het ontwerp.

Maar waar Koekkoek één moment vastlegde, koos Rob van Assen voor iets veel ambitieuzers. Hij schilderde hetzelfde landschap in vier verschillende jaargetijden met telkens een andere ziel. Daardoor ontstaat een bijzonder verhaal…

Lente

In de lente ontwaakt de natuur voorzichtig. Langs de oever van een glinsterende beek staat een oude eik, zijn takken fris in het jonge groen. Bij de met riet bedekte houten stal lopen schapen in het zachte gras, terwijl het zonlicht speelt over het water en de bladeren.

De lucht is licht en helderblauw, gevuld met het geluid van vogels die hun ronde maken boven het landschap. Alles ademt nieuw leven, de warmte keert terug, het land herleeft.

Zomer

De zomer ligt over het land als een warme deken. In het heldere licht grazen koeien langs de waterkant, hun spiegelbeelden zacht vervloeiend in het kabbelende water. Bij de oude stal zoeken de schapen de schaduw op, terwijl de bladeren hoog in de bomen ruisen in de zomerse wind.

De lucht is vol leven: vogels cirkelen boven het veld en de geur van gras en water hangt zwaar in de warmte. Alles ademt rust en overvloed, het land is in volle bloei.

Herfst

De herfst heeft het landschap in warme tinten gehuld. Geel, koper en bruin weerspiegelen in het stille water langs de schaapsstal. De bomen verliezen langzaam hun blad, en het zonlicht strijkt laag over het veld, zacht en weemoedig tegelijk.

Bij de stal staan de schapen dicht bij elkaar. De schaapsherder kijkt rustig toe terwijl de lucht hoog en helder is. Een paar vogels trekken voorbij, alsof ze de naderende winter al voelen. De stilte van het seizoen ligt als een dunne sluier over het land.

Winter

In de winter is de wereld stil geworden onder een deken van sneeuw. De oude schaapsstal ligt beschut tussen kale bomen, het dak wit van rijp. Op de bevroren beek trekt een figuur een slee voort, in gezelschap van zijn trouwe hond die in zijn buurt blijft.

Het lage winterlicht strijkt over het ijs en laat het landschap glanzen in tinten van zilver en goud. In de verte kleurt de lucht zachtroze, een belofte van kou en rust tegelijk.

Dat is typisch hedendaagse oude meester Rob van Assen.

Hij voegt een vleugje Hollandse romantiek toe zonder de oorspronkelijke compositie geweld aan te doen. Het landschap blijft herkenbaar, maar krijgt een geheel eigen sfeer.

De oude eik staat er nog altijd. Als stille getuige van de seizoenen.

Geschilderd in olieverf op koper

Wat dit vierluik extra bijzonder maakt, is het materiaal waarop het is geschilderd. Het is geschilderd met olieverf op koper. Dat is tegenwoordig uitzonderlijk.

Koper werd vroeger vooral gebruikt door fijnschilders vanwege het gladde oppervlak. Het materiaal laat een enorme detaillering toe en zorgt ervoor dat kleuren helder blijven. Bovendien ontstaat er een bijzondere dieptewerking die op doek moeilijk te bereiken is.

Voor een fijnschilder als Rob van Assen was koper een ideale ondergrond. Het stelde hem in staat om de kleinste details van boomschors, bladeren, spiegelingen en wolkenpartijen zorgvuldig uit te werken. Wie de schilderijen van dichtbij bekijkt, ontdekt telkens weer nieuwe details. Juist dat maakt zijn fijnschilderkunst zo aantrekkelijk.

Een eerbetoon aan de romantische traditie

Autodidact Rob van Assen stond bekend om zijn liefde voor de negentiende-eeuwse romantische landschapsschilderkunst. De invloed van meesters als Koekkoek, Schelfhout en Kruseman is zichtbaar in zijn werk, maar altijd op zijn eigen wijze.

Hij schilderde geen verleden na. Hij gebruikte het verleden als inspiratiebron. Dat maakt dit vierluik zo sterk. Het ademt de sfeer van de grote romantische landschappen, maar blijft tegelijkertijd onmiskenbaar een werk van Rob van Assen.

De compositie is ontleend aan het meesterwerk uit 1847. De uitvoering, de seizoenswisseling en de eigen accenten maken het tot een hedendaagse interpretatie.

Een eerbetoon aan een oude meester én een visitekaartje van Robs eigen vakmanschap.

Dat vakmanschap kwam niet uit de lucht vallen. Misschien ligt juist daar ook een deel van de verklaring voor deze opvallende verwantschap. Net als Barend Cornelis Koekkoek groeide Rob van Assen op in een omgeving waar tekenen en schilderen vanzelfsprekend waren.

Beide kunstenaars hadden hun vader als leermeester en ontdekten al op jonge leeftijd hun liefde voor het penseel en ontwikkelden een opmerkelijk talent voor het vastleggen van sfeer, licht en landschap.

Koekkoek exposeerde in 1820 als zeventienjarige al zijn ‘Gezicht op Middelburg’. Ook Rob toonde al op jonge leeftijd zijn talent. Hij schilderde op zijn veertiende de legendarische sleepboot de ‘Zwarte Zee’, vechtend tegen wind en golven met oog voor detail.

Het lijkt alsof beiden al vroeg voelden welke wereld hen het meest aansprak: een wereld waarin vakmanschap, natuurbeleving en verbeeldingskracht samenkomen.

Opmerkelijk genoeg kozen beide kunstenaars al op jonge leeftijd voor een onderwerp met een maritiem karakter. Ook daarin lijkt een verrassende overeenkomst zichtbaar.

Een vierluik met verhaal

Wanneer je dit vierluik bekijkt, is het moeilijk niet even aan die bijzondere overeenkomst te denken.

Het vertelt over de wisseling van de seizoenen. Over de schoonheid van het landschap. Over de invloed van de natuur op licht en kleur. Maar ook over de verbinding tussen twee kunstenaars die ruim anderhalve eeuw van elkaar verwijderd zijn, maar verbonden door dezelfde liefde voor het romantische landschap. Soms lijken kunstenaars elkaar te ontmoeten zonder elkaar ooit gekend te hebben.

Barend Cornelis Koekkoek schilderde in 1847 een landschap bij Beek nabij Nijmegen. Ruim honderd vijftig jaar later gebruikte Rob van Assen datzelfde landschap als uitgangspunt voor een indrukwekkend vierluik waarin de tijd zichtbaar wordt gemaakt.

Dat maakt deze serie niet alleen aantrekkelijk voor liefhebbers van fijnschilderkunst, maar ook voor verzamelaars die waarde hechten aan kunsthistorische achtergrond en vakmanschap.

Een bijzonder geheel

Het prachtige vierluik is voorzien van ambachtelijk vervaardigde goudblonde ‘Prins-lijsten’.

Gezien de omvang van de serie, de uitvoering op koper, de verfijnde schildertechniek en het bijzondere verhaal achter de schilderijen, vormt dit een onderscheidend geheel.

Vier schilderijen op koper, omlijst door ambachtelijk vervaardigde Prins-lijsten, vertellen samen een verhaal dat ruim anderhalve eeuw overspant. Een verhaal waarin de romantische geest van Koekkoek voortleeft in het meesterlijke penseel van Rob van Assen.

Juni 2026, Peter Zuidhoek, galerie ArtBoutique

Bronnen:
- Boek: Barend Cornelis Koekoek (1803-1862) Prins der Landschapschilders
Auteur Angelika Nollens
- Boek: B.C. Koekoek 1803-1862: Werkzeichnis der Gemälde
 Auteur historicus en archivaris Friedrich Gorissen
- Wikipedia